De elektriciteitsfactuur van AI: Europa moet leren van PJM

De stijging van 76% in de elektriciteitsprijzen op de grootste regionale markt in de VS is geen lokaal voorval of uitzondering in het Amerikaanse energiesysteem. Het is een waarschuwing. In het PJM-net, dat 13 staten en Washington D.C. bestrijkt, steeg de gemiddelde groothandelsprijs van $77,78/MWh in het eerste kwartaal van 2025 naar $136,53/MWh in dezelfde periode van 2026. De onafhankelijke toezichthouder Monitoring Analytics wijt een groot deel van deze spanning aan de vraag vanuit datacenters, vooral in gebieden zoals Noord-Virginia, waar een van de grootste digitale infrastructuurclusters ter wereld ligt.

Europa heeft niet hetzelfde marktontwerp als PJM, noch dezelfde mate van geografische concentratie rond één knooppunt. Maar het onderliggende risico is vergelijkbaar: een enorme elektricityvraag, versneld door kunstmatige intelligentie, die investeringen in netwerken, opwekking en apparatuur stimuleert, en die uiteindelijk verdeeld kunnen worden onder alle consumenten als ze niet goed gereguleerd worden. De vraag is niet of we datacenters nodig hebben – we hebben ze nodig. De vraag is wie de infrastructuur betaalt die ze vereisen en onder welke voorwaarden.

Het PJM-voorbeeld: wanneer het datacenter op de rekening komt van iedereen

Het rapport van Monitoring Analytics is belangrijk omdat het niet alleen zegt dat datacenters veel stroom verbruiken. Het wijst erop dat hun groei de vraag en het aanbod in de capaciteit van de markt heeft veranderd. Volgens de toezichthouder hebben de gevolgen voor de klanten grote en onomkeerbare effecten en zullen deze toenemen als de problemen rondom datacenterbelasting niet tijdig worden aangepakt. TechCrunch citeerde een duidelijke uitspraak uit het rapport: zonder de toename in vraag vanuit datacenters zou de kapaciteitsmarkt niet zo onder druk hebben gestaan en zouden de prijzen niet zo hoog zijn geweest.

De oplossing die langzaam aan populariteit wint in de VS is eenvoudig te formuleren, maar moeilijk uit te voeren: grote afnemers moeten betalen voor de netbelasting die ze veroorzaken. Als een technologiebedrijf honderden megawatts vraagt voor het trainen van modellen of voor inferentie, zou dat niet verborgen moeten worden in een algemene veiling die uiteindelijk de rekening verhoogt voor huishoudens, kleine bedrijven of industrieën die niet in dat vraagproces participeren. Tom’s Hardware vat dat samen door te zeggen dat de toezichthouder voorstelt dat datacenters hun capaciteit direct onderhandelen met elektriciteitsproducenten, in plaats van de vraag te mengen in de algemene capaciteitmarkt.

Dit debat komt na jaren waarin energie werd gezien als een randvoorwaarde voor de cloud. Er werd gesproken over regio’s, beschikbaarheidszones, GPU’s, latentie, connectiviteit en gegevenssoberheid, maar niet zozeer over wie de transformator, hoogspanningslijn, versterkingsinfrastructuur of de benodigde vaste capaciteit betaalt om een campus operationeel te houden. Kunstmatige intelligentie heeft dat comfort doorbroken. Een datacenter is niet langer slechts een gebouw vol servers; het is een industriële belasting vergelijkbaar met een grote fabriek.

Europa is niet veilig: het volgt slechts een andere route

Het Internationaal Energieagentschap schat dat het wereldwijde elektriciteitsverbruik van datacenters naar verwachting ongeveer zal verdubbelen, van 485 TWh in 2025 tot 950 TWh in 2030. Voor datacenters specifiek voor AI zal de groei nog sneller zijn, met een vraag die in die periode verdrievoudigt. Het IEA waarschuwt ook dat de energiedichtheid van AI-racks tussen 2020 en 2025 met een factor 11 is toegenomen en dat die mogelijk tot 2027 weer verviervoudigt.

In Europa voorspelt Ember dat het elektriciteitsverbruik van datacenters zal stijgen van 96 TWh in 2024 naar 168 TWh in 2030 en 236 TWh in 2035. Dat is bijna 150% meer in slechts een kleine tien jaar. Deze cijfers zijn niet abstract: 168 TWh komt dicht bij het jaarlijkse elektriciteitsverbruik van middelgrote landen.

De Europese Commissie erkent het probleem al. Op haar website over de energieprestaties van datacenters meldt ze dat deze infrastructuren essentieel zijn voor cloud, opslag, AI en digitale diensten, maar dat de snelle groei van hun elektriciteitsvraag een uitdaging vormt. Daarnaast hangt de milieubelasting af van watergebruik voor koeling en de mate waarin de elektriciteit wordt geëlektrificeerd en gedecarboniseerd. Daarom heeft de EU-richtlijn voor energie-efficiëntie verplichtingen tot monitoring en rapportage voor datacenters met significant verbruik ingesteld.

Ierland is het meest duidelijke voorbeeld van wat er kan gebeuren als de concentratie van datacenters de planningscapaciteit overtreft. Volgens het Ierse statistiekbureau verbruikten deze faciliteiten in 2024 6.969 GWh, 10% meer dan in 2023, en vertegenwoordigen ze al 22% van alle elektriciteit in het land, tegenover slechts 5% in 2015.

Spanje is nog niet zo ver. Maar de verwachte groei dwingt tot actie voordat het probleem zich ontvouwt. SpainDC schat dat de sector tot 66,9 miljard euro kan mobiliseren tot 2030 en dat de geïnstalleerde IT-capaciteit kan stijgen van 439 MW in 2025 tot 2.537 MW in 2030. Madrid blijft de belangrijkste knooppunt met een projectie tot 612 MW in 2030.

De snelle rekensom geeft een idee van de omvang van de uitdaging: één gigawatt constante belasting komt neer op ongeveer 8,76 TWh per jaar, voordat verliezen, PUE of gebruiksvariaties worden meegerekend. Als een land meerdere gigawatts aan datacenters toestaat zonder aanvullende opwekking, flexibele capaciteit en duidelijke versterkingsmaatregelen te eisen, zal de druk uiteindelijk op het netwerk en, vroeg of laat, op de tarieven of de elektriciteitsprijs komen.

Het probleem is niet de bouw van datacenters, maar dat ze gratis worden gemaakt

De eenvoudige oplossing zou zijn om “nee” te zeggen tegen nieuwe datacenters. Dat zou een fout zijn. Europa heeft cloud, AI, opslag, cyberveiligheid, digitale diensten en eigen rekencapaciteit nodig om technologische soevereiniteit te behouden. Zonder lokale infrastructuur wordt de dependentie nog groter van cloud-regio’s buiten Europa of van hyperscalers die bepalen waar de digitale economie van Europa wordt verwerkt.

Het probleem is niet het datacenter zelf. Het probleem is dat een enorme industriële belasting wordt toegestaan die netwerkkapaciteit opeist alsof het een gewone aansluiting is. Het betalen van de stroom is één ding; de systeemkosten die je veroorzaakt – nieuwe lijnen, transformatoren, versterkingen, vaste capaciteit, reserves, flexibiliteit, opslag, piekbeheer en congestiepreventie – zijn iets anders.

Europa heeft nu een kans die PJM niet had: de groei reguleren voordat de kosten uit de hand lopen. Daarvoor zijn duidelijke regels nodig.

Het Verenigd Koninkrijk heeft al gezien hoe aansluitingsverzoeken uit de hand kunnen lopen. The Register berichtte in februari dat ongeveer 140 datacenterprojecten samen bijna 50 GW aan netaansluitingsaanvragen hadden ingediend, meer dan de piek in het nationale elektriciteitsverbruik tot dat moment dat jaar. De Britse overheid heeft consultaties geopend om speculatieve aanvragen te beperken en strategische vraagprioriteiten te stellen, waaronder datacenters en AI-ontwikkelzones.

Nederland ervaart een andere vorm van spanning: netcongestie. Amsterdam heeft in 2025 besloten geen nieuwe datacenters of uitbreidingen binnen de gemeente toe te laten, behalve lopende projecten, om ruimte en capaciteit vrij te houden voor andere stedelijke prioriteiten.

Ook Spanje bevindt zich in een andere fase, met meer ruimte voor planning, maar niet zonder grenzen. Overbelasting van knooppunten en aanpassingen in de toegangregels zullen bepalend zijn om haalbare projecten vooruit te laten gaan en speculatieve blokkades te voorkomen. De discussie over datacenters kan niet langer los worden gezien van elektriciteitsplanning, opslag, hernieuwbare energieproductie en netcapaciteit.

Een ongemakkelijke waarheid: de cloud moet de volledige kosten betalen

Jarenlang werd de cloud voorgesteld als een efficiëntere manier om infrastructuur te gebruiken. In veel gevallen klopt dat. Maar AI brengt een andere schaal. Wanneer een bedrijf 300 MW, 500 MW of zelfs 1 GW vraagt om modellen te trainen en diensten wereldwijd aan te bieden, gaat het niet meer om een eenvoudige digitale belasting. Het gaat om een energie-intensieve industrie met private marges en systeemkosten.

Mijn duidelijke mening: Europa moet datacenters toestaan en aantrekken, maar mag niet onterecht hun elektriciteitsknelpunten subsidiëren via de gezamenlijke energierekening. Het principe moet zijn: “privévoordelen, volledige elektrische kosten.” Wie aanzienlijke capaciteit vraagt, moet extra opwekking, versterkingen, flexibiliteit, gepland ingecalculeerde onderbrekingen en de garantie dat hun energieverbruik de lokale huishoudens en industrie niet duurder maakt of verdringt.

Dat betekent niet dat we de serieuze operators moeten benadelen. Veel datacenters sluiten PPA’s voor hernieuwbare energie, investeren in efficiëntie, warmte-hergebruik, geavanceerde koeling en low-impact ontwerp. Maar PPA’s volstaan niet als ze niet aanvullend zijn en de lokale netwerken nog steeds overbelast zijn. Het kopen van hernieuwbare energie via financiële contracten lost geen overbelaste transformator of lange levertijd voor nieuwe lijnen op.

Evenmin is het voldoende om te zeggen dat datacenters werk bieden. Ze creëren banen tijdens de bouw, stimuleren belastinginkomsten en ondersteunen de digitale economie, maar eenmaal operationeel bieden ze niet altijd zoveel werk als andere energie-intensieve industrieën. Daarom moet publieke beoordeling volledig zijn: megawattverbruik, werkgelegenheid, belastingafdrachten, watergebruik, restwarmte, netwerkinvesteringen, flexibiliteit en lokale technologische waarde.

AI is niet gratis. De kosten zien we terug in GPU’s, geheugen, water, glasvezel, transformatoren, bodem en elektriciteit. In de VS is al te zien wat er gebeurt wanneer het systeem enorme vraag krijgt op een markt die niet is voorbereid. Europa kan een soortgelijke stijging zoals PJM voorkomen, maar alleen als datacenters niet worden behandeld als technologische gebouwen, maar als grote industriële afnemers met proportionele verplichtingen.

De toekomstige positie van de Europese cloud wordt niet alleen bepaald door wie meer regio’s heeft, betere GPU’s of meer onderzeese kabels. Het hangt af van wie erin slaagt datacenters te integreren in het elektriciteitsnet zonder dat de rekening voor anderen onuitstaanbaar wordt. Dat is de echte grens voor AI in Europa: niet het model, maar de megawatt.

Veelgestelde vragen

Kan Europa een elektriciteitsstijging meemaken zoals PJM in de VS?
Niet exact hetzelfde, omdat het marktontwerp in Europa anders is. Maar vergelijkbare effecten kunnen ontstaan door netcongestie, hogere tarieven, versterkingskosten, vertraging bij aansluiting en druk op de groothandelsprijzen in bepaalde regio’s.

Zijn datacenters slecht voor het elektriciteitssysteem?
Niet per se. Ze kunnen investeren, digitaliseren, warmte hergebruiken en stabiele vraag bieden. Probleem wordt het als ze sneller groeien dan het netwerk aankan en niet duidelijk betalen voor de versterkingen die ze nodig hebben.

Voldoende datacenters alleen met hernieuwbare energie?
Nee. PPA’s helpen, maar moeten extra opwekking toevoegen en worden ondersteund door netwerkcapaciteit, flexibiliteit, opslag en lokale planning. Anders is het meer boekhoudkundig dan echt energiematig.

Wat zou Europa van nieuwe AI-datacenters moeten eisen?
Realistische aansluitingen, financiering voor specifieke versterkingen, vraagflexibiliteit, energietransparantie, waterefficiëntie, warmte-hergebruik en locatiekeuze in gebieden waar het netwerk nieuwe belasting aankan zonder anderen te schaden.