Spanje wordt ’s nachts vanuit de ruimte bekeken en de afbeelding laat een ongemakkelijke conclusie zien: het wordt steeds moeilijker om werkelijk donkere luchten te vinden. Een analyse van de lichtvoetafdruk van meer dan 8.000 Spaanse gemeenten met meer dan 1.000 inwoners geeft vrij duidelijk weer waar de steden en dorpen het helderst schijnen, wat voor soort licht ze uitzenden en hoe de kleur van de nacht in veel delen van het land aan het veranderen is.
De resultaten bevestigen iets wat iedereen al kan vermoeden wanneer ze een grote stad verlaten, maar voegen een belangrijke nuance toe. Madrid, Barcelona, Zaragoza, Sevilla en Murcia staan inderdaad tussen de plaatsen met de hoogste lichtvervuiling, maar het probleem beperkt zich niet tot grote stedelijke gebieden. In veel kleine dorpjes, vooral in het landelijke Spanje, is het oude oranje licht vervangen door moderne, blauwe LED-verlichting, die energiezuiniger is maar ook schadelijker voor astronoomobservaties en het natuurlijke milieu.
De kaart, gepubliceerd door hetDiario.es op basis van wetenschappelijke en stedelijke gegevens, dient niet alleen om te controleren hoe fel elke gemeente schijnt. Ze biedt ook een beter inzicht in een transformatie die veel gemeenten en inwoners nauwelijks hebben opgemerkt: de Spaanse nacht is niet alleen helderder geworden, maar ook blauwer.
De grote steden schijnen helderder, maar het platteland verslechtert ook
Op het eerste gezicht toont de verdeling van het nachtlicht in Spanje een zeer herkenbaar patroon. Het centrum van het schiereiland wordt gedomineerd door de gloed van Madrid, terwijl de kustlijn veel van de andere grote lichtvlekken bevat. Dit beeld houdt sterk verband met de bevolkingsspreiding en de concentratie van infrastructuur, economische activiteit en verkeer.
Als we de gegevens in kaart brengen, krijgen de grote steden het minder goed. Zij stralen de meeste licht uit en belemmeren daardoor het uitzicht op de nachtelijke hemel het meest. Maar de analyse stelt ons ook in staat om de kaart om te keren: wil je een relatief gunstigere plek vinden om naar de sterren te kijken, dan lijkt het verstandig om grote stedelijke centra te vermijden en naar gemeenten met een kleinere lichtvoetafdruk te zoeken.
Onder de minder getroffen gebieden bevinden zich Saldaña in Palencia, Ayllón in Segovia en San Sebastián de la Gomera in Santa Cruz de Tenerife. Dat betekent niet dat deze plaatsen absolute duisternis bieden, verre daarvan. Zelfs hier is het aan te raden om uit het stadscentrum weg te gaan en een heuvel of afgelegen plek te zoeken om van een schonere hemel te genieten. Toch wijst hun ligging op de kaart erop dat ze beter liggen dan de meeste andere delen van het land.
Wat het meest opvallend is aan de studie, is niet alleen de hoeveelheid licht, maar ook de kleur ervan. Provinciale hoofdsteden vertonen vaker warme of gelige tinten, gerelateerd aan oudere technologieën. Daarentegen zenden veel kleine gemeenten een blauwer licht uit, als gevolg van de vervanging van verlichtingssystemen door moderne, witte LED’s.
Deze verandering lijkt misschien klein, maar is dat niet. Blauw licht wordt meer verstrooid in de atmosfeer en verslechtert het zicht op de hemel. Het heeft ook sterkere effecten op de biologische ritmes van dieren en mensen. Het probleem is dat witte LED-verlichting jarenlang werd beschouwd als een teken van efficiëntie, besparing en modernisering, zonder altijd voldoende rekening te houden met de impact op het nachtelijke milieu.
Het landelijke Spanje wordt blauw
Een van de belangrijkste bevindingen van de analyse is dat het landelijke Spanje blauw wordt. Volgens astrofysicus Alejandro Sánchez de Miguel, een van de voornaamste wereldexperts op het gebied van lichtvervuiling, heeft de overgang van oude sodiumlampen naar LED-verlichting in veel kleine gemeenten plaatsgevonden zonder uitgebreide planning.
Decennia lang had het avondlicht van veel Spaanse gemeenten warme tinten. Ongeveer 25 jaar geleden zou een groot deel van het land geel schitteren. Tegenwoordig zenden veel dorpjes met minder dan 5000 inwoners, vaak omringd door waardevolle natuurgebieden, opvallend blauwachtig licht uit.
De verandering heeft verschillende oorzaken. Ten eerste zijn witte LED’s goedkoper en energiezuiniger geworden. Ten tweede beschikten veel kleine lokale besturen niet over gespecialiseerde technische adviezen en kozen ze voor snelle besparingsoplossingen. Volgens de deskundige speelde ook ondersteunings- en subsidiemunities een rol bij deze keuzes, waarbij vaak niet voldoende werd gekeken naar de milieueffecten van de lichtkleur.
Het gevolg is een interessante paradox. De meest duurzame verlichting wordt niet per se in de kleinste en minst bevolkte dorpen gevonden, maar vaak in grote steden, niet omdat zij het beter hadden gedaan vanaf het begin, maar omdat het voor hen duurder was om hun complete verlichtingsnet te vernieuwen en ze de oude sodiumarmaturen niet snel genoeg konden vervangen.
Dit kan het kaartbeeld misleidend maken. Een grote stad die geel uitstraalt blijft veel licht produceren en verstrooit het meeste in de hemel. Maar veel plekken die vroeger als donker werden gezien, zijn nu blauwachtig en schadelijker, zelfs als ze minder totaallicht uitzenden dan een grote hoofdstad.
Steeds minder donkere hemellichamen
De belangrijkste conclusie is dat het steeds moeilijker wordt om echt donkere luchten te vinden. En dit is geen puur Spaans verschijnsel. Daten uit het NASA Black Marble-project tonen een wereldwijde toename van 16 % in de totale stralingssterkte van kunstlicht ’s nachts tussen 2014 en 2022.
Deze toename wereldwijd baart om verschillende redenen zorgen. De eerste is astronomisch: hoe meer kunstlicht en hoe blauwer het licht, des te moeilijker het wordt om de hemel te observeren en te werken voor amateur-astronomen, astrofotografen en observatoria. Ten tweede is er de ecologische zorg: er bestaat brede wetenschappelijke consensus dat blauwrijke LED-verlichting vooral schadelijk is voor insecten, vogels, zoogdieren en andere organismen die afhankelijk zijn van de natuurlijke afwisseling tussen licht en donker.
Daarnaast is er een culturele en alledaagse kwestie: veel mensen hebben het nachtelijke sterrenbeeld niet meer in hun dagelijks leven. In duizenden gemeenten, vooral in sterk verlichte gebieden, wordt het bekijken van de Melkweg of het genieten van een donkere nacht een zeldzaamheid. Zodra die referentie verdwijnt, wordt overmatig licht vaak niet meer als een probleem gezien.
De Europese Commissie heeft via haar wetenschappelijke dienst al aanbevolen om te verschuiven naar warmere buitenverlichting en minder blauw licht ’s nachts uit te zenden. Het doel is niet om dorpen en steden te sluiten, maar om ze beter te verlichten: minder overdaad, gebruik van modernere technologieën en beleid dat niet alleen het elektriciteitsverbruik, maar ook de invloed op de hemel en de biodiversiteit in overweging neemt.
De lichtvoetafdrukkaart van Spanje biedt juist die waarde. Het is niet alleen een fascinerende foto van het land ’s nachts, maar ook een oproep om anders te kijken naar openbare verlichting. Lichtvervuiling is geen kleine hinder of een uitsluitend astronomisch probleem. Het heeft implicaties voor het milieu, de wetenschap, energiegebruik en de volksgezondheid.
Het positieve is dat er iets aan gedaan kan worden. Technologie hoeft niet altijd tegen een donkere hemel te werken. Er kan gebruik worden gemaakt van warmere verlichting, de intensiteit kan worden verminderd, onnodige lichtuitstraling naar de hemel toe kan worden vermeden, en verlichtingsontwerpen kunnen verstandiger worden gemaakt. De negatieve kant is dat de laatste jaren geen gunstige trend zichtbaar is. Als het niet wordt bijgestuurd, zal de nacht blijven verdwijnen in duisternis en zal Spanje steeds minder plekken kennen waar men ongestoord naar de sterren kan kijken.
Veelgestelde vragen
Welke Spaanse steden hebben de ergste lichtvervuiling?
Het onderzoek bevestigt dat grote steden zoals Madrid, Barcelona, Zaragoza, Sevilla en Murcia behoren tot de gemeenten met de hoogste lichtvoetafdruk van Spanje.
Welke dorpen scoren het laagst op lichtvervuiling?
Onder de best geplaatste bevinden zich Saldaña in Palencia, Ayllón in Segovia, en San Sebastián de la Gomera in Santa Cruz de Tenerife, al is het ook daar aan te raden om uit het stadscentrum weg te gaan voor een betere sterrenkijkervaring.
Waarom is witte LED-verlichting zo zorgwekkend?
Omdat blauwrijke witte verlichting meer wordt verstrooid in de atmosfeer, het astronomisch observeren bemoeilijkt en een sterker biologisch effect heeft op dieren en natuurlijke ritmes.
Neemt de wereldwijde lichtvervuiling toe?
Ja. Volgens gegevens uit het NASA Black Marble-project is de totale radiantie van licht ’s nachts wereldwijd met 16 % gestegen tussen 2014 en 2022.